18 - تفسير امام حسن عسكرى عليه السّلام قوله تعالى ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ . سورهء بقره 74 دلهاى شما ديگر سخت و سفت شده مانند سنگ يا سخت‌تر از سنگ . چون پارهء از سنگها جوهاى آب از خود بيرون ميدهد و پارهء از آنها تكان خورد و شكافى بر ميدارد و آبى از آن خارج مىشود و قسمتى از سنگها از خوف و خشيت الهى جا كن شده و از بالاى كوه به پائين مىافتد و خدا هرگز از اعمال شما غفلت ندارد . امام عليه السّلام فرمود خدا كه ميفرمايد ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ يعنى غلظت پيدا كرده و از خير و رحمت خشكيده دلهاى شما اى گروه يهود با اينكه آيات و معجزات روشن زمان موسى عليه السّلام و معجزاتى كه از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله ديده‌ايد براى شما محسوس و معلوم شده و اين دلها مانند سنگ خشك و بىرطوبت و هيچ گونه اميدى بخير و نفعى از آنها نيست به اين ترتيب كه شما نه حق الهى را انجام ميدهيد و نه از گوشه و كنار اموال خود صدقه و خيراتى داريد و نه كرم وجود و سخاوتى از خود نشان ميدهيد و نه ميهمان‌نوازى ميكنيد و نه دست بيچاره و گرفتارى را ميگيريد و نه در معاشرت و معامله خوى انسانى را در نظر ميداريد . أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً اين دلهاى يهود در قساوت و تيره‌گى و سختى مانند سنگ يا سخت از آن در اين جمله براى شنوندگان ابهام گوئى كرده و واضح و روشن مطلب را بيان نفرموده مانند كسى كه بگويد من گوشت و يا نان خوردم البته مقصودش اين نيست كه بگويد در نظرم نيست كه چه چيز خوردم ، بلكه منظور اينست كه طرف را از آنچه خورده آگاه نكند و ابهام گوئى كند گر چه خودش ميداند كه چه خورده است اين آيهء هم نظير اين است و معناى ( او ) بل نيست كه به معناى استدراك باشد بل اشدّ قسوة چون استدراك به معناى جبران غلط و اشتباه است و خداوند منزه از اين است كه در مقام خبر دادن اشتباه كند و بعدا تدارك نمايد چون ذات مقدسش عالم و آگاه است به آنچه بوده و آنچه خواهد بود و آنچه كه نيست كه اگر بنا شود وجود پيدا كند بچه ترتيبى خواهد بود ( به همه چيز كاملا آگاه است البته استدراك از بشر مخلوق ناقص اشكالى ندارد و نيز مقصود از او ( او ) و او نيست و أَشَدُّ قَسْوَةً دلهاى شما مانند سنگ است و سخت‌تر از آن چون در اين صورت جمله دوم جملهء اول را تكذيب مىكند زيرا در فراز اول فرمود دلهاى شما در قساوت و سختى مانند سنگ است نه سخت‌تر از آن و نه نرم‌تر و اگر در فراز دوم بگويد سخت‌تر از سنگ است از ميزان اول بايد دست برداشته باشد كه گفت سخت‌تر از سنگ نيست و اين چنين حرف زدن مانند گفتار كسى است كه بگويد مثلا از دل شما خير اندكى و نه خير و نفع زيادى تراوش نميكند